Društveni mozak: Izolacija kao lobotomija

MozakDa li vam nešto znači ime Antoniu Egaš Moniz (António Egas Moniz)? 1949, ovaj portugalski lekar, neurolog u lisabonskoj bolnici Santa Marta, dobio je Nobelovu nagradu za fiziologiju i medicinu. Bezmalo deceniju i po ranije, 1935, Moniz je patentirao neurohirurški zahvat poznat kao leukotomija, dajući zamajac psihohirurgiji – ideji švajcarskog psihijatra Gotliba Burkharta (Gottlieb Burckhardt) da se mentalni poremećaji mogu lečiti hirurškim metodama.

Početak 20. veka između ostalog je obeležen vrtoglavim porastom broja psihijatrijskih pacijenata. S obzirom na tadašnji nivo razvoja psihijatrije, sve što su lekari mogli da učine za njih svodilo se na hospitalizaciju, posmatranje i bezuspešne, nestandardizovane intervencije u slučaju akutnih stanja. Usled prenatrpanosti psihijatrijskih odeljenja, nasilje među pacijentima i neposlušnost u odnosu na osoblje ubrzo su postali primarni problemi psihijatrijske struke. Leukotomija – procedura koja se sastojala u bušenju rupa u pacijentovoj lobanji i ubrizgavanju čistog alkohola direktno u tkivo čeonog režnja – činila se kao efikasno rešenje. Nakon intervencije kojom je praktično uništavano neuralno tkivo frontalnog korteksa, pacijenti su postajali smireni i poslušni.

Samo godinu dana nakon što je Moniz izveo prvu leukotomiju, dobar glas o njegovom zahvatu proširio se i s one strane Atlantika. 1936, dvojica američkih neurohirurga, Volter Friman (Walter Freeman) i Džejms Vots (James Watts), izveli su bezmalo isti zahvat, prvi te vrste u Americi. Monizov metod izmenili su utoliko što su umesto injekcija alkohola, nakon što naprave otvore u lobanji pacijenta, za razaranje tkiva iza čeone kosti koristili standardni hirurški instrument nalik šilu.

Prefrontalna lobotomija

Friman-Votsov metod, ozloglašena lobotomija, kasnije je dodatno modifikovan, tako da se hirurškim šilom do prefrontalnog korteksa pacijenta dolazi direktno kroz očne duplje, bez prosecanja lobanje. Poznat kao transorbitalna lobotomija ili prefrontalna lobotomija, decenijama je izvođen nad pacijentima koji pate od šizofrenije, današnje kliničke depresije i bipolarnog poremećaja. Širom Evrope, Amerike i u Japanu, popularnost je stekao zahvaljujući promenama do kojih je dovodio u ponašanju psihijatrijskih pacijenata. Bezmalo preko noći, dojučerašnji autodestruktivni, nasilni i prkosni pacijenti, nakon namernih lezija prefrontalnog korteksa, postajali su „laki za održavanje“.

Sa aspekta tkiva, ljudski mozak sačinjen je od sive i bele mase. Siva masa izgrađena je od tela neurona, dok belu čine aksoni, neuronski izdanci duž kojih nervni impulsi putuju do sinapsi, lokusa na kojima neuroni međusobno komuniciraju, razmenjujući poruke. Bela boja nervnih vlakana potiče od mijelinskog omotača, lipidne supstance kojom je akson obložen gotovo celom svojom dužinom. Mestimični prekidi u mijelinizaciji čine da nervni impuls (električni impuls) putuje u skokovima i brže stigne na sinapsu. Sem toga, mijelinska obloga ima i ulogu izolatora; da nije nje, među nervnim impulsima više vlakana spojenih u jedan nervni snop javljali bi se kratki spojevi.

Mada detaljna mapa funkcija prefrontalnog korteksa nije do detalja poznata, ovaj deo čovekovog mozga nije bez razloga poznat kao izvršni mozak. U čeonom režnju se, naime, stiču aksoni iz bukvalno svih delova mozga. Tu formiraju centre u koje pristižu senzorne informacije koje naše telo prikuplja svim čulima, delimično obrađene i međusobno povezane. Složenom dvosmernom komunikacijom s nižim delovima mozga, prefrontalne regije krucijalno su bitne za naše sposobnosti odlučivanja, planiranja, logičkog mišljenja, karakteristike procesa mišljenja, osećanja i doživljavanja koji čine ono što zovemo ličnošću, kao i za osobine i sposobnosti koje nas čine društvenim, komunikativnim bićima.

Imajući u vidu funkcije prefrontalnog korteksa i shvatanje psihijatra s početka do sredine prošlog veka – da mentalni poremećaji poput šizofrenije, depresije ili bipolarnog poremećaja potiču od emocionalne neravnoteže i defektnog karaktera – ništa čudno da su psihohirurzi bili zadovoljni učincima lobotomije. Hirurškim lezijama u čeonom režnju pretvarali su svoje pacijente u smirene, emocionalno uravnotežene i stabilne ličnosti.

Tek sredinom 20. veka, postalo je jasno da psihohirurgija praktično predstavlja neetičnu intervenciju u karakteru pacijenta, a da su smirenost i uravnoteženost zapravo eufemizmi za emocionalnu otupelost, bazičnu demotivisanost, nezainteresovanost i/ili nepismenost u socijalnoj interakciji i komunikaciji. Krajem prošlog veka, međutim, postalo je jasno i da emocionalna i socijalna deprivacija u kritičnim fazama razvoja deteta dovode do posledica nalik onima kojima rezultira prefrontalna lobotomija.

Socijalna izolacija – socijalna lobotomija

Socijalna deprivacija kao lobotomijaS ciljem da poboljša ekonomske performanse zemlje, sredinom šezdesetih godina prošlog veka, tadašnji rumunski predsednik Nikolae Čaušesku (Nikolae Ceausescu) poveo je naciju u projekat stvaranja „humanog kapitala“. Da bi to postigao, zabranio je kontracepciju i abortus i uveo kazneni porez porodicama s manje od petoro dece. Specijalni timovi lekara, tzv. menstrualna policija, pravili su iznenadne posete fabrikama, gde su na licu mesta izvodili prinudne ginekološke preglede žena/radnica u fertilnom periodu života, nastojeći da otkriju da li sabotiraju nacionalni projekat.

Čaušeskuov plan imao je dve direktne posledice: momentalni vrtoglavi skok nataliteta i, nešto kasnije, armiju dece koju su roditelji napuštali usled nedostatka sredstava za život. Držeći se doktrine da je država najbolji staratelj, za njih su sagrađena i stavljena u pogon specijalna državna sirotišta, kroz koja je, do kraja 80ih godina prošlog veka, prošlo više od 170.000 dece.

Pad Čaušeskuovog režima izneo je „problem rumunskih siročića“ na svetlost dana. Snimci dece praznog pogleda, potpuno apsorbovane u jednostavnim repetitivnim aktivnostima (tapšanje, češanje po kosi, klackanje trupa u sedećem položaju…) i bez ikakve međusobne interakcije šokirali su svet, a pred stručnjake otvorili niz problema: Da li je uzrok mizernom psihofizičkom stanju dece u ustanovama posledica institucionalizacije, ili bi bila takva i da su odrasla s roditeljima ili usvojena? Da li bi njihov transfer u prirodniju sredinu doveo do poboljšanja? Ako je kriva institucionalizacija, koji su to faktori karakteristični za ustanove ovog tipa najodgovorniji za blagostanje deteta, odnosno njegovu narušenost?

S druge strane, otvaranje i pristup rumunskim sirotištima omogućio je stručnjacima da navedenim pitanjima priđu na način na koji u redovnim uslovima to ne bi bilo moguće.

Na inicijativu i pod pokroviteljstvom Dečje bolnice u Bostonu, rumunska vlada pokrenula je 2001. godine projekat Bukureštanska rana intervencija. U okviru njega, istraživači su dobili mogućnost da se problemom boravka i odrastanja dece u ustanovama, te posledicama koje institucionalizacija ima po njihov razvoj, bave na eksperimentalan način.

Timovi istraživača različitih profila objavili su do sada nekoliko studija izvedenih na uzorku od 136 dece iz šest rumunskih sirotišta, prosečnog uzrasta od 22 meseca. Nakon prvobitne zdravstvene, psihološke i kognitivne procene, polovina dece iz uzorka data je na usvajenje, dok je druga polovina ostala da živi u domovima (kontrolnu grupu činila su rumunska deca istih demografskih karakteristika koja su od rođenja živela sa svojim roditeljima). Generalno, rezultati su sledeći:

Nešto detaljnije, istraživači su utvrdili da je period od prve dve godine života ključan za psihosocijalni razvoj deteta. Izostanak emocionalnih veza s najbližom okolinom u tom periodu, kognitivno siromašna sredina i okruženje koje ne nudi mogućnost i podsticaj za socijalnu interakciju i komunikaciju rezultiraju trajnim deficitima. Istraživanja na temu efikasnosti kasnijih intervencija su ohrabrujuća, ali ne i do kraja konkluzivna: sugerišu da prebacivanje napuštenog deteta u stimulativniju sredinu daje dobre rezultate; njihova evaluacija, međutim, pokazuje da poboljšanja zavise od prvobitnog psihosocijalnog stanja deteta, dužine vremena provedenog u instituciji i uzrasta na kojem je dete smešteno u nju.

Usamljeni mozak – nerazvijeni mozak

Period do druge godine života obeležen je između ostalog robustnim razvojem dečijeg mozga. Tada dolazi do ubrzanog i masivnog formiranja aksona (nervnh produžetaka putem kojih neuroni šalju informacije i dendrita (nervnih produžetaka putem kojih neuroni primaju informacije), kao i interneuronskih sinaptičkih veza putem kojih nervne ćelije stupaju u međusobnu komunikaciju.

I pre studija sa napuštenim bebama iz Rumunije, istraživači su znali da ovaj razvoj teče usporeno ili izostaje ukoliko izostane odgovarajuća stimulacija iz okruženja, ostavljajući trajne posledice na ponašanje i psihologiju odrasle osobe. Istraživanja urađena u okviru Bukureštanskog projekta rane intervencije pružaju, međutim, precizniju sliku o uticaju sredinskih faktora na neuralni razvoj.

U jednoj od poslednjih studija na uzorku dece iz rumunskih sirotišta, tim američkih istraživača utvrdio je da socijalna deprivacija u ranom detinjstvu rezultira strukturalnim i funkcionalnim anomalijama mozga. Ukratko, nalazi su sledeći:

  • U poređenju s decom koja odrastaju u svojim porodicama, korteks mozga dece odgajane u institucijama ima znatno manju zapreminu i sive i bele mase.
  • Između dece koja su odrastala u svojoj primarnoj porodici i one koja su odrastala u hraniteljskim porodicama nemoguće je uočiti ovakvu razliku.
  • Rana intervencija – prebacivanje deteta iz institucije u stimulativniju sredinu – omogućuje delimičnu nadoknadu deficita bele, ali ne i sive mase (aksoni koji se protežu do prefrontalnog korteksa i sinapse u ovom delu mozga inače se razvijaju i sazrevaju do kasne adolescencije).

Rezultati studija izvedenih u okviru Bukureštanskog projekta rane intervencije snažno upućuju na zaključak da emocionalna i socijalna deprivacija na ranom uzrastu trajno pogađaju razvoj mozga i ponašanje. Ipak, strogo uzev,ma kako bile detaljne i metodološki stroge, one ipak govore o korelacijama između sredinskih uslova, razvoja mozga i ponašanja. Drugim rečima, samo na osnovu njih nije moguće izvesti neupitne zaključke o uzročno-posledičnim relacijama. Nedavno, studijom na životinjskom modelu, tim stručnjaka Bostonske dečije bolnice pokušao je da zaroni u ovo pitanje.

Neurobiolog Gabriel Korfas (Gabriel Corfas) i njegov tim odgojili su leglo laboratorijskih miševa koji su, nakon što su prestali da sisaju, razdvojeni u tri grupe. Miševi iz prve grupe proveli su naredne dve nedelje u „luksuznim“ kavezima (svakog dana dobijali su nove šarene igračke i neprekidno imali mogućnosti za interakciju s vršnjacima. Za to vreme, druga grupa miševa obitavala je u standarnom laboratorijskom kavezu, u kojem zajedno žive četiri miša, dok su miševi iz treće grupe provodili vreme u kavezima-samicama.

Po isteku dvonedeljnog perioda, posmatranje i standardni kognitivni testovi za miševe pokazali su da jedino životinje iz treće grupe – one koje su odgajane u izolaciji – ispoljavaju nedostatak radoznalosti za okolinu, odsustvo želje za druženjem, umanjen kapacitet radne memorije. Naknadno napravljenim snimcima mozga istraživači su utvrdili da iza ovakvih razlika u ponašanju i sposobnostima izolovanih miševa stoji deficit bele mase u čeonom režnju. Na žalost, vraćanje u bolju sredinu nakon izolacije nije dovodilo do „normalizacije“ ponašanja i kognitivnih sposobnosti, kao ni do obnavljanja mijelinizacije nervnih vlakana u prefrontalnom korteksu.

Advertisements

2 comments

  1. Povratni ping: Društveni mozak: Izolacija kao lobotomija | Zokster Something

Ostavite komentar

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s

%d bloggers like this: